Zodawn Footprints: My Shillong Years: Mahni kithei chienlou tuonglam

Saturday, October 3, 2026

My Shillong Years: Mahni kithei chienlou tuonglam

Mizo ham a kisa Pasian phatna la khat, “Lalpa ka tan i va tha em”[1] ana chi bangin ke’n zong ka hun peisate ka ngaisut chiengin “Mangpa kei di’n hoi na e” chilou theilou in ka ki koi zing hi. Ka pian ka khan a zong Shillong tan a laisim dinga kana ki ngaisut khalou, Manipur khopi Imphal na Chieng tanpha tung dinga kana ki ngaisut khalou hinanleh Psalm gieltu in “Kei hing ki panpina pen, Mangpa lei leh van siempa akipat hing tung ….”[2] achi bang ma in Pasian mapuina toh India khopi teng phah kha lou tam senglou hi. Pasian phat in um hen!

Shillong akigenkha chienga ka mangngil theilou leh ka lungsim a hing kilang masa gige ahileh Lamka apat Shillong zuon a ka kuontou a ka lunghel dan, tuabang lawmlawm a lunghel hamsa ahilam ka theipatna ahi nalai hi. Pu Zamkholian Manlun[3] in “Lunghel in ilenna gamlei uh ka galdot e” chi’a ana gellai vel in bang chituh in a lung aheldiai, lungsim in a dollou laitui laipuon a hing kigiel doh chipen mawh nasan vawtlou ding ahidan geldoh in um hi.

Shillong khopi ah laisim in term ni chidi adiei mah, hun bikhiet nivei - kum 6 kana um hi. Amasa pen ahileh kum 1998 apat 2000 tan in St. Anthony’s College, Bomfyle Road ah Bachelor of Commerce (BCom) sim in kana um a, tualeh aniveina dingin kum 2010 apat 2013 tan Martin Luther Christian University (MLCU) ah Master of Social Work sim in ka na um kia leuleu hi. Graduate leh Post-Graduate kikal a kum awng sunga bang abawl adiei na chikha meithei, tuapen topic dang ahita man in genda se vai.

Shillong kana um masat lai apat 2026 tan kum 28 bang ana peiliam manta, mihing ngaisut alah janni mama bang nalai. Ni-le-ha liam zungzung ahilam I hun peisate i’ng sut chiengin hing kithei doh valuai jel hi. Shillong khopi khu kei dinga kimuchetna khopi khat ahi. Mite ngaidan in Shillong a college ana kai thei pen ana neijou thou, ana nuomsa thou dingin hing na koi kha meithei uhi. Manipur council nuoi a class XII first division with star marks in Mathematics a ka zaw, Imphal a um Phamsa Ka U Khamkhopau Tungnung in a thei chiengin tapen kichawm leh mi khat hing suo ding ahi china toh Guwahati /Shillong a lemna penpen a College kai ding chi’n gumsan tah in dangka Rs 2000 toh 1998 in hing na sawl khia hi. Vangsiet huaitah in ahing sawlpa nasepna dei banga apei hoilou zieh in sum-le-pai lam ah hamsatna um a, Shillong ka um sung tengin bel theithei bel in hinkhuo ka na zang hi. Neulai hinkhuo hahsa nanleh nu toh umkhawm akihi man in taga hilam zong ana ki theilou phialphial in hinkhuo ana kizang hi. Hinanleh Shillong ah Nu chi ding umlou ahiman in mittui luong pum a hinkho man hun tam mama hi. Shillong a ka hinkho zah tungtawn in thuotheina, thuozawna, dawhzawna leh thuohatna chite nasatah in ka sisan a beh in ka kithei hi.

2. Sangnaupang Hinkhuo (1998–2000)

2.1 Imphal to Shillong, 1998

Class XII jou, lawm-le-guolte’n lawmngai nei chiet, ei zong pasal chi’a khat va hel, kingaita, a khatveina ahizieh a diei mah ngai chitah a va ki ngai kha kawi. Lamka apat Shillong zot hunta, I lawmnu I ngai seng man a bakhat teng Shillong lam zotlou ding, Lamka a college kai ding chivel bang ana ki ngaisun kha ngei tham hi. Pu M. Lawrence Zou in a la phuo khat a “Ka doujou na diei na vang ngai, khamkha’n veilaw lou ding kamah? Lunglel sam inge palbang nan ding….” chi’a  ngui ngiungeu a ana sahte bang i lungsim mit-ha ah hing kilang zunzun mei dan ahi. Einch!

Kum 1998 June guotui tam laitah, Imphal apat ka U Khamkhopau leh ka moute deisahna toh Tourist Bus khat sunga tou in jingkal tha in Imphal hing nuosia ta’ng eileh! Kangpokpi hing tung, Senapati hing khel, singtang gam a hing ki taitou, Kohima lah i’ng tun leh khomial kuon light vah zengzung, lunghel dan lah van a kikhai ki bang tamei, bus apat kumkhiet a innlam keng a zotkia bang ki ut top. Tuani’a ka lunghel dan a tunitan ka lunghel kialam thei kha nailou dan kahi.

Nungah ngai zieh leh lunghel man a tunna ding tunglou, ana nuosie ngam vevaw lou pasal hi in numei hitaleh mi ana um ngei tham hi. Tuni’a laisim sangnaupangte, sepna suina ah lawmngai zieh a ki kai-awh sah i um kha zenzen uleh iki ngaisut tha uh poimaw ding ahi. Lawmngai, jinei, pasal nei kichipe’n amasapen ana hi zenzen lou ahi ban ah, tuabang neilou ziah a miphala leh guoltung tuonlouna um malmal lou ahi chi ana ngaisun kha ngeiloute’n i phaw thana ding uh dei huai hi.

2.2 Guwahati leh Shillong khopi lutna

Lamka pulang khatvei pawtna, kol ham ‘kya hai’ chidan deute chilou a dang kithei nai vetlou, June 11, 1998 jingkal matah a Guwahati ASTC Bus Stand, Paltan bazaar tung, tuana pat Rickshaw khat man, tuongta, Pu P. Lianlal leh Pu Nengkhosoi te umna RBI Staff Quarter, Hatigarh Charali zuon, minute 20 vel a tung thei hinajenpi dakal khat lam ki taita, ki tung nailou, amun theilou phot I hi chia lungmuong a ki tou, a tawpna PCO apat Sir Soi ka call leh a quarter gei ua um ana ki hi khinkhian, Rickshaw pupa’n gam theilou kahi hing thei mama, bahara tampi lah theine dinga a mun teng vel chitah a ang velpi ana hi kawi laizang. Rs 30 tou khat piehna dinga Rs 300 hing ki ngenta, gen di bei. A jing nia ATS Bus a Shillong lam juontou, kolte zahkha gim nam chu gendi bei. Shillong tung, a gam thei dandan a mun khat a kum, ka nung ngai tuatua leh Police bazar gei lah ana hitua. Tuana Auto tha lihleh khat man, tuong tou, Madanriting zuon a taitou. Shillong a Auto a tuong masa pen hi meithei kahi! Madanriting chia kigelna khat mu, auto kham in kum, gingtatloupi a U Sanjeev te inn gei ana hi kawi laijang. Lutsuh in kinga ziau.

Tulai khat hileh google map zong ki en van, buaina bangma umlou kei a hawna di mun ki tung chetchet thei ding. Ka nua ngaitua tha leh ana ngam leh ana hangsan thou kahimaw chi ka geldoh thatha a, lamgdang bang kasa hial hi. Sil kichi himhim pen a ngam a zong ngam thaw ngai a, maban a a’ng um bang bang phutou mialmuol pen jau senglou ding ahidan kilang mama hi.

2.3 Shillong tung, Lungahna ding toh buai

Shillong tung toh umna ding buai a buai kipan ngal, lunggel pen sang vungvung meidan ahi. U Sanjeevte inn a um den lah hithei samlou, ka ni Chingkhongai (U Sawmkholal) te inn a kinga suh, tuana sawtkuom tah um den, tuazaw a U Gouchinlian Imphal apat hing ki transfer, Mou Lhainei te nausen ngen ahiman ua ana panpi ding chia um suh, tuazaw a Pa Daikhanthang te inn tungsuh kia, tuana Shillong a pawtsan tan um den. Pasian jal a mite ka tunga a hoidan, aphatdante uh ka dam sunga thuhzaw guol ahilou dan, mite kei tunga pha, ke’n zong ka bawl thei tan toh migenthei, panpi ngaite kisitlou a ka panpi ding khu ka leibat ahidan sil thupitah kana zil khia hi.

2.4 Career Guidance umlou College Admission

College kai dia kuon, lungsim a vang Science leh Mathematics simtou di chia kisa, tuami zong ka siemna pen leh ka tuina pen ahi chiziah hikha kawilouh! Lawm-le-guolte’n a la tou zengzung ziah ua Science leh Math kisim tou sawm ana hidaih. Admisison I sui leh Science leh Maths adi vaigei siengta, admission kimu nawnlou. Tuahun tan a zong khanglou nailou, ka tempaina social science, social work chivel bang ana bawl leng sangpi ka tung theine ding ahi chi geldoh nai kawilou, bang chi a zong ka simcha hilou Bachelor of Commerce (B.Com) a admission kibawl suh thop nalai. St. Anthony’s College a B. Com class hing kipanta, mi’n class XI leh XII a a fundamentals/basics teng ana zilsa ahi chia tuate ei a theikha nailoute adi’a hing ki repeat kia kawilou, sangdeu a class teaching hing kibawlta, mi’n lah man ziahziah, dawng ziahziah uh, ei a basic toh kibuai valuai nalai. Tuabang a theilou hinanleng, 3rd semester apat vang a basic leh fundamentals toh buai nawn sawmlou, lawmte geina leh theine tan delpha sam, guntuna leh kukalna tellou a vang theibut dingte hilou ahi.

Tamna ka gennuom ahileh, Sangnaupang khat ihileh career guidance pen ngai poimaw ding ahidan kilang hi. Kei hunlai in tuabang ana um nai senglou ahiban ah, a’ng guide ding mi zong ana kinei vevaw lou hi. Tua hunlai in, tulai bang a ang guide ding ana nei hita meijen leng aw chivel bang kingaisun vungvung jel hi. Laisimlaite’n thei dinga poimaw khat ahileh, lawmte’n la zeng zung uh, mite’n tami subject apat Civil Service exam jou uh, mark scoring bailam chite toh I career peipi lou ding ahi. Nang ma lunglutna, tempaina leh na enjoy mama line bang ahiai chi na khuotkhiet masah ding ahi. SWOT (ka strength bang, ka Weakness bang, ka hinkhuo ah Opportunities leh Threats te bang chi handle ding) chite thei ngai hi.

2.5 Zoheisa – Ka ki toudelna news

ZOHEISA a na umma'n news dang khen khat Shillong a um masa te’n a changchang chieng in apoimaw dung zui in ana suo jel uhi. Ka thei dan in kum 1996, 1997 lah vel in Pu P. Daiminthang lawi in Zomi Tangkou chi'n apoimaw dan zil in ana suo jel uhi. Kum 1998 beikuon lam in ki thuzah tuona regular deu khat a um sih leh hi thei mama sih e chi'n Zoheisa newsletter bawl kahing panta hi. Tua hunlai in Computer chite ka thei naisai sih hi. Hinanleh ka ngaisutna Pu Kapmeng (tuahunlai a Police Bazar lai a Bank of India Manager) kunga ka kup leh ama'n "e hoi mama e, hing pan aw" a'ng na chipai hi. "Hingpan aw chi mawh, hei a bang khawl kazah a kapat dila" ka chi kia leh, ama'n zong "tamna khawl (Typewriter) tampi um, na ut dan dan a zah thei ahi" a'ng chipai hi. Tam hunpen ka thei dan in 1998 October lah vel ahi. Tua hun apat in kal teng in ZOHEISA suo ahi zing ta hi. Inn lang bang a shi va nuong chite a um sih hi. Bangzieh in, a bawlpa fel, mipite'n ki thuopi zing. A back up tam. I pan khawm va liei chienga bang teng i bawl leh zong lawching jel mai. A issue masa pen ahileh Special Issue ahipai hi. Typewriter zanga Stencil tunga ki sun, a Heading te bang pencil a ki draw vevaw nalai. Bank of India building sunga half-pant, slipper toh Pu Kapmeng nam ngainatna zieh a ei a banga va ki gam tang thei. Sun ann bang ki order ziah ziah nalai. Pu Kapmeng mama, aw Pu Kapmeng mama! ZOHEISA pen Voice of the Zomi Sangnaupang Pawlpi Shillong ana kichi nanleh keima mimal in kana sai vevaw ahi. ZSP sung sawkha vate lou in Voice of ZSP Shillong chi'n Shillong ka um sung teng, kum 2000 kum bul lam tan kana enkol tou hi. ZOHEISA a'ng kibawl pat tahtah chu aw... ARC lamte, K-Line lamte thanuom seng seng un, copy khat a dangka dal 5 man i chi vang a dal 20, 30, 50 hing pepawl bang dim, i va pha man lou chienga ana nua or phun pawl bang ana um sausau mai. Tua hunlai a Editor hikha pen nuom kasa mama hi. Tami Zoheisa apat ka summute toh ki toudel a ana khosa chileng zuaulou ding dan kahi.

2.6 SCRA Scholarship leh vangsietna

Indian Railways Institute of Mechanical and Electrical Engineering (IRIMEE) a undergraduate mechanical engineering program scholarship sim theina di’a UPSC nuai a Special Class Railway Apprentice (SCRA) exam ki sakholloupi a va tou, gingtatloupi a va lawching, mu-le-muol theilou leh gampam pawt kha ngeilou chivate lou in azom di’a vakuon, suomhatte ziah a saguo leh damlou sa hing ki nualekia. Damlouna ban ah zawnkhalna zieh a lungneuna leh lunglelna zieh a ana kuon utkia bilbel nawnlou in hinkhuo kana zang hi. Tuami hunlai a ka lungkiet dan ka nua ngaisut kiakia chieng in lamdang bang kasa a, hinanleh a lamdang khat tunitan in kana zoplou pen kisia/dahuai sahna lawmlawm ana nei tuonlou dan kahi. Ama leh ama amibahlouna gen nang chi kha meithei uh, ka gen utpentah khu bangma dang hilou in, Sangnaupang I hilai, I lungsim ahatlai, sil I chiemte thei hunlai um chiet a, tuami hun khu zahsiem poimaw a, kiphatsahna leh ki chapousahna hun a zang khate ahileh kiduokhe jou senglou uh ahi. Tuaban ah, khuolzin lele sangnaupangte’n I rail tung ahiai, mi toh kikop a gari vel a khuolzin na hileh ne-le-dawn hing ki pete apat pilvang poimaw hi. Mideisah kipang a misuom hat India rail tungvel a bei ngeilou ding ahi chi geldoh poimaw sadan kahi.

3.       Post Graduate Zilna (2000 – 2013)

Innsung dinmun in a zillou zieh in kum 2004 bullam in sum suina di’a sep theithei sem ding chi in Delhi tuolpi kana tunga, company a nasem in hinkhuo ana kizang hi. Company a nna isep leh law zong tam, nuom zong nuam, pressure zong hat, hinanleh ka nasep enjoy lou ka hi chi lah kitheina khat ka nei veve hi. Kum 1999 lah vel in keima leh keima analyse ichi diai assessment kibawl in ka lunglutna pen Social Work lam ahi chi ka hing kimudoh pan valuai hi. Kum 2000 bullam in Delhi apat lamka pha in ka innkuonte zong hil vate lou in Shillong a MLCU ah direct in Bishop Ginkhanmung deisahna toh ka lunglutna pen a ka thei Master of Social Work zil dingin admission kana bawl thruai ta mei hi. Ka innsung mite panlahna toh kum 2013 a jou in, Guwahati, Majuli, Jorhat, Keirao, Tengnoupal, Pherzawl, Lamka chite ah Social Work lamtoh kisai nna ka semtou a, a pressure hat, work demand sang nanleh ka nasep pen enjoy chitah a enjoy kahiman in nop ka leldan kahi. Laisim kikhel lou, tupna a um pou leh akikhel thei umnanleh laisim kikhellou hi. Kum 10 break neizaw a laisim kipankia kahi. 

Thukhupsitna

 Ka hinkhuo tuonglam zawtna chi’a a kip akawi giel ding hilei gel ding tam mama ding hi. Hinaleh tuni’a ka hinkhuo a ka tuo ka gelte pen a negative lang atamzaw ahi. Bangzieh in ichileh, Sangnaupang khat-le-ni in zilkhiet a neikha uleh chi tupna toh a negetive lang focus deu a kahing gelma ahi.

Sangnaupang hi seselou zong, mimal khat in I hinkhuo a lawchinna ding, tempeina ding, lam zang na dingin mahni mimal lunglutna leh siemna theikhiet masat poimaw hi. Lawm-le-guolte’n bawlta chiman a bawl suh gawp pen lawchinna leh mailam suonna hikhollou ahiban ah, eima-le-eima kigawtna khat suothei hi. Career guidance chivel bang telmun ngai a, tulai in Internet ah sil bangkim umta ahiman in eima leh eima’n zong bang bawl a, bang chi bawl ding, heilam zawt ding chite kisuikhiet thei chiet hita hi. Nidanglai a te banga lunghin a hin hun hinawnlou, khahlaw hunta, self-assessment, regular self-reflection, quiet time alone, examine your core values, notice your emotional triggers. Mahni kithei chien nak isa kha meithei, eima hina kithei chienloupi a tehtan hinkho zang pawl zong ki um tham hi. Ahun laitah ahi, kivelchien tha kiavai, eima leh eima kithei chien semsem vai.

“Drop the idea of becoming someone, because you are already a masterpiece. You cannot be improved. You have only to come to it, to know it, to realize it.” — Osho

 

Laigieltu

T. Zamlunmang Zou (Pupu Zou)

Master of Social Work from MLCU, Shillong

District Mission Manager, Manipur State Rural Livelihoods Mission, Churachandpur & Pherzawl



[1] La phuotu ahileh Pi R. Lalawmpuii ahi. Ama ahileh Mizo gospel la phuosiem leh minthang mama leh Esther Lalduhawmi Hnamte pianna nu ahi.

[2] Late 121:2

[3] Pu Zamkholian Manlun ahileh JK Manloon chia zong ana kithei, Khienglam khuo tuolkuon ahi. Zou la 100 val lam ana phuo leh Chin-Kuki-Mizo sunga laphuosiem chia ana ki thei hial ahi. Ama zong khu Shillong a laisim a ana um, Shillong apat solkal sepna mu ahi.

Source: Shillong Zouton Souvenir, 2026

No comments:

Search This Blog